Zoektocht naar ouders van Martinus Franke

“Maarten van Dam werd geboren rondom 1610 in Ouddorp , hij trouwde rond 1636 met Maetie Jansdr.Het echtpaar kreeg diverse kinderen . Cornelis rond 1638 ,Huigertje , Willem , Willemsje , Johannes ,Teuntje in 1644 (geboorteinschrijving van ) Leendert in 1649 (ook geboorteinschrijving van). In 1656 is er in een document vastgelegd dat het weeshuis mede voor de opvoeding van de kinderen zorgt men mag dan aannemen dat de moeder gestorven is .Diverse documenten uit de archieven laten een beeld zien hoe mijn verre verwanten geleefd hebben , hoe de familie verhoudingen lagen,Zelfs uitvoerig de beschrijvenis van de begrafenis kosten heb ik teruggevonden van mijn oudst bekende voor vader ….De data,s en stamouders zal ik u in de toekomst niet onthouden maar waar mijn interesse werkelijk ligt is de leefomstandigheden , de familie verhoudingen etc .

Cornelis Adrieaensz werd geboren rond 1500 (hij stierf in ieder geval in 1565 en trouwde met Leene Dimmens). Deze vrouw zal in de historie een beroemde plaats in gaan nemen . Het echtpaar kreeg zover ik weet twee zoons . Adriaen Cornelisz en Jacob Cornelisz Dam. Adriaen Cornelisz van Dam had remontrantse sympathie. Maarten van Dam had bij zijn overlijden grond in zijn bezit van Huize Spreeuwensteijn, een landgoed met erg veel land er omheen wat hij verpachtte, ooit toebehorend aan de fam. Vogel Spreeuwensteijn. Een Cornelis van Dam , broer van Maarten van Dam, trouwde begin 1630 met Leonora de Vogel van Spreeuwensteijn. Maarten Dam had een eigen huismerk. Veelal kon men die destijds terugvinden in de voorgevel , een huismerk werd vergeleken met het wapen van de adel alleen een huismerk verwees naar een ambacht . Elke generatie daarop verbrede het huismerk door er zelf wat bij te tekenen.Cornelis van Dam is de volgende in mijn familie lijn , van beroep schepenen en bedijcker. Hij trouwde in 1662 met Jobje Cornelis en nog in dat zelfde jaar word hun eerst geborene Maarten geboren. In 1663 werd hun zoon Cornelis geboren. Jobje Cornelis sterft jong. Cornelis hertrouwt met Adriaantje Huymans en het echtpaar krijgt nog drie kinderen waaronder een zoon en twee dochtertjes (Het eerste dochtertje sterft): Human, Maetie en Maatje.

Zoon Maarten was V.O.C-vaarder. Uit de testamenten die ik inmiddels in mijn bezit heb is het opvallend hoe de erfenis van deze familie verdeeld werd. Alle zonen uit beide huwelijken erven behoorlijk, ook uit het testament van Maarten van Dam is op te maken dat het een welgestelde familie was. Cornelis van Dam sterft in 1717, zijn broer Maarten van Dam (V.O.C vaarder) trouwt nooit en zijn erfgenaam is zijn neef Cornelis Cornelis . Ook deze Cornelis sterft net als zijn vader jong en de erfenis gaat dan naar zijn dochter Neeltje, net als de erfenis van haar oudoom Maarten. Haar tante Jobje Cornelis van Dam heeft het gezag over het kapitaal dat aan haar nichtje (door haar broer en oom) is nagelaten. Neeltje van Dam sterft zover ik weet kinderloos en de erfenis komt weer terug bij de kinderen van Jobje Cornelis die twee keer getrouwd is geweest. Daarmee verandert 200 jaar kapitaal die in de fam is gehouden aan aangetrouwde leden. In ieder geval van deze tak. Al eerder sprak ik over Cornelis van Dam die zich mede door zijn huwelijk met Leonora de Vogel van Spreeuwensteijn en zijn zwager Adriean al snel in de betere kringen te Rotterdam bevond. Hij had naast de functie van Schepen ook een aantal andere functie`s: o.a weeshuismeester, vredesmaker, pesthuismeester. Deze Cornelis trouwde met Alijda Verhaven en ze kregen verschillende kinderen waarvan de meest bekende wel Hendrik van Dam was. Hendrik van Dam schreef in 1680 het boek “Korte Beschrijvingen van het eylant Westvoorn ende geschiedenissen van de stadt Goedereede”. In januari 1700 vertrok Hendrik van Dam naar West Indie. Daar werd hij fiscaal auditeur en secretaris van St Eustatius en Saba . In 1706 is hij weer terug in Middelharnis om daar tenslotte te sterven.

In 1728 trouwt een Martinus Franke met een Neeltje Jans Witte, hij is al eerder getrouwd geweest met Kristina Dirks, zij sterft in hetzelfde jaar. Niemand weet wie zijn vader is. Op de gezinskaart staan als ouders vermeld de ouders van Neeltje Jans. Als hij in 1745 sterft word hij begraven onder de naam van Dam en ook zijn kinderen en verdere nazaten heten allemaal vanaf die tijd van Dam. Het is opvallend hoe de patroniemen vanaf 1550 tot nu hernoemd werden. Na zijn zoon Jan werd in 1737 zijn zoon Johannes geboren en dan zou je bijna denken dat zijn vader Johannes heet. Een Johannes komt daarvoor in aanmerking maar de vrouw die bij deze Johannes van Dam vermeld staat is al getrouwd met Johannes Dons. Er zijn verschillende mensen die deze Johannes Dons dan ook in de stamboom van Martinus Franke van Dam hebben opgenomen. Johannes Dons kwam na de reformatie vanuit Breda en vestigde zich in Ouddorp, al snel werd hij daar meester van de school en in die functie was hij voogd van diverse kinderen. Een boeiende persoonlijkheid, maar heeft echter niets met de fam. van Dam te maken.

Martinus Franke van Dam is een landarbeider, hij koopt graan, hout, vee en dergelijke, samen met de neven van Neeltje Jans de Witte. Maarten en Cornelis de Witte zijn iets jonger dan Martinus Franke van Dam . De ouders van deze twee broers heten Ariaantje Maertens van der Weel en Leendert Pieterse Witte. Na de dood van Martinus Franke van Dam in 1745, hertrouwd Neeltje Jansdr de Witte met haar neef Cornelis de Witte en krijgen samen nog een dochter.De naam Franke verdwijnt uit mijn stamboom……..Nergens heb ik een Frank van Dam kunnen vinden in deze of andere familie`s in Zuid Holland. Vanaf de dood van Martinus Franke van Dam komt wel in elke generatie een Maarten of Cornelis voor tot op de dag van vandaag. De nazaten van zijn jongste zoon Martijn (geboren in 1742) heb ik voor 99% compleet. Zijn laatste nazaat of zijn jongste werd geboren op 7 maart 2007. De nazaten van zijn zoon Johannes, geboren in 1737, heb ik tot 80% compleet”.

De trouwakte en van 5 december 1728

Bron: Trouwregister Nederduits-Gereformeerde Kerk Ouddorp

De trouwakte ziet er zo uit

Transcriptie van de originele akte:

“Martinus Franke Weduw: van Kristine Dirks & Neeltje Jans Witte J.D. bijde Woonende alhier zijn bij ons naa blijk van ’t lants geregtigheyt voldaan te hebben in wettelijcken ondertrouw aangeschreven op den 12 november 1728. Naa 3 onverhinderden proclamatien in den Egtinstaat in onse kerke ingezegent op den 5 December 1728.”

Belangrijkste conclusies:

• Martinus Franke bleek dus bij zijn huwelijk in 1728 al weduwnaar te zijn van ene Kristine (officieel: Katharina of Kaatje) Dirks. Dit verklaart misschien waarom hun eerste dochter in 1731 Catharina (Katje) werd genoemd, als eerbetoon aan zijn overleden eerste vrouw. 
• Beiden woonden ten tijde van het huwelijk al in Ouddorp. Martinus was dus al vóór 1728 als weduwnaar in het dorp gevestigd.

De doopinschrijvingen van Jan, Catharina, Johanna, Jan, Johannes en Johanna

Deze doopaktes zijn bij documenten en foto’s op deze website te vinden. Wat leren we eruit?

Jan (1729) is de eerstgeborene. Krijntje Jans Witte (zus van moeder Neeltje) is getuige. Er is geen getuige van vaderskant aanwezig. Hij is waarschijnlijk vernoemd naar opa van moederskant.

Catharina (1731) is de eerste dochter en Krijntje Jans is wederom de enige getuige. Dus Martinus Franke had wellicht geen ouders, zussen of broers (in de buurt) die konden getuigen. Misschien is Catharina vernoemd naar Catjarina Dirks (zijn eerste vrouw).

Johanna (1733) is net als Jan jong overleden. Opnieuw was alleen Krijntje getuige bij de doop.

Jan (1735) heeft bij zijn doop ook alleen Krijntje als getuige. Weer niemand van vaderskant.

Johannes (1737) heeft als getuigen de ouders zelf (“Getuyge Selfs” staat er). Krijntje was dus niet langer aanzwezig en er was wederom geen getuige van vaderskant beschikbaar.

Johanna (1740) heeft weer wel Krijntje als enige getuige,

Belangrijkste conclusies:

• Er waren bij alle dopen geen of alleen een getuige(n) van moederkant aanwezig.
• Er was bij geen van de dopen iemand van vaderskant om te getuigen.

De Doopinschrijving van zoon Martijn (1 april 1742)

Bron: Doopboek Nederduits-Gereformeerde Kerk Ouddorp

De doopakte ziet er zo uit

Transcriptie van de originele akte:

“Den 1 April. Martinus soon van Martinus Franke & Neeltje Jans Witte. getuyge selfs. nog. Maaretje Dogtr van Pieter Janse Capiteyn & Nannetje Jobs Kievit. Getuyge Grietje Jobs Kievit.”

In de kantlijn is later klein bijgeschreven: “van Dam”.

Belangrijkste conclusies:

• Er bleken op dezelfde dag twee verschillende kinderen te zijn gedoopt, die op één regel achter elkaar zijn opgeschreven. Maaretje is geen getuige, zoals soms vermoed werd, maar een andere baby.
• Martinus Franke en Neeltje de Witte stonden hier zelf (“selfs”) als getuigen vermeld. Er was kennelijk weer geen familie van vaderszijde aanwezig.
• De kantlijn-notitie “van Dam” is het onomstotelijke bewijs dat deze Martinus Franke de officiële stamvader is van de latere familie Van Dam.

De voogdijakte over zoon Martijn

Martinus Franke overleed vroegtijdig in 1745. Wanneer de weduwe Neeltje Jans Witte in 1752 hertrouwt met Cornelis Leendertsz Witte, wordt de voogdij en het erfdeel voor de minderjarige kinderen (waaronder de in 1742 geboren Martijn) officieel vastgelegd.

Bron: Weeskamerarchief Ouddorp

Zo zag de De Akte van Vertichting eruit.

Inhoudelijke analyse:

In de tekst maakt de secretaris een slordige fout door de overleden vader in eerste instantie “Martijn Jans” te noemen. Enkele regels daaronder herstelt hij dit gelukkig door Neeltje correct te registreren als de “weduwe van wijlen Martijn Franke”.

Er worden twee voogden aangewezen om het bezit van de kinderen te bewaken:

1. Maarten Leenderts Witte (de broer van de nieuwe stiefvader).

2. Jan Willems Boslooper (familie/zwager van moederszijde).

Conclusie:

• De weeskamer was in de achttiende eeuw wettelijk verplicht om bij minderjarige kinderen altijd minimaal één voogd van moederszijde én één voogd van vaderszijde aan te stellen om het bloedverwant-erfdeel te beschermen.
• Dat er in 1752 uitsluitend voogden uit de familie van de moeder en de nieuwe stiefvader zijn aangewezen, is het sluitende juridische bewijs dat Martinus Franke geen volwassen mannelijke bloedverwanten (zoals broers of een vader) op het eiland had wonen die deze taak konden opeisen.

Nieuwe Tonge

Het eerste huwelijk (Franke met Dirks) vond wellicht plaats in Nieuwe Tonge. Er is in de Nederlandse archieven echter geen huwelijksakte te vinden van Martinus Franke met Kristine/Katharina Dirks. Kristine Dirks is rond 1699 geboren in Nieuwe-Tonge en rond 1727 overleden. De kerkboeken van Nieuwe-Tonge van vóór 1707 zijn echter zeer incompleet en fragmentarisch. Dit trouwboek is waarschijnlijk verloren gegaan.

Zeist

Er is een doopinschrijving gevonden van ene Martinus Franssen, gedoopt in 1698 te Zeist (vader Jacobus Franssen, moeder Joanna Martens).  Dit spoor valt om twee harde redenen af. Ten eerste het patroniem: als zoon van Jacobus had deze baby later de naam Martinus “Jacobsz” moeten dragen. Onze stamvader heet echter consequent Martinus “Franke/Vrancken” (zoon van Frank). Ten tweede de religie: de baby in Zeist werd Rooms-Katholiek gedoopt. Ouddorp was streng gereformeerd. Een overstap van geloof had verplicht vermeld moeten staan in de lidmatenboeken, wat niet het geval is.

Herkingen

Gecontroleerd via de originele DTB-scans (Nationaal Archief) en transcripties. Er is tussen 1695-1710 geen enkele Martinus of Maarten gedoopt met een vader Frank of de achternaam Van Dam.

Dirksland

Volledig onderzocht. Wel dopen van een ‘Maarten’ gevonden, maar dit bleken uitsluitend zonen van Aren Maartensz en Jan Arense te zijn. Geen enkele link met Franke of Van Dam.

Middelharnis en Sommelsdijk 

De vroege stamvader-takken van de familie Van Dam zijn hier gecontroleerd. Hoewel de namen Maarten en Johannes hier veel voorkomen, ontbreekt in de cruciale periode (1695-1705) een doop van een Martinus als zoon van ene Frank of Vranck.

Als Martinus Franke een onecht (buitenechtelijk) kind was, vallen de feiten als volgt op hun plek:

1. Waarom hij “Franke” of “Vrancken” heet

Als een ongetrouwde vrouw in de 18e eeuw zwanger raakte, werd er door de kerk en het gerecht enorme druk op haar uitgeoefend om de naam van de vader te noemen (zodat de diaconie niet voor de kosten van het kind hoefde op te draaien)
Als de biologische vader bijvoorbeeld Frank of Vranck heette, kreeg het kind het patroniem van de vader als vaste roepnaam/achternaam (Martinus Franken / zoon van Frank).
Omdat de ouders nooit getrouwd zijn, had hij juridisch geen officiële familie van vaderskant. Dit verklaart perfect waarom er bij zijn latere dopen en bij de weeskamerakte uit 1752 nooit familieleden van vaderszijde opduiken.

2. De plotselinge naam “Van Dam” in 1742

Dit is genealogisch gezien het meest interessante element van deze theorie. Als Martinus een onecht kind was, van wie was de naam “Van Dam” dan? Hier zijn twee scenario’s die in die tijd vaak voorkwamen:

Scenario A (De naam van zijn moeder): Hij is destijds door zijn moeder opgevoed. Haar achternaam was Van Dam. Zij wist dat hij biologisch gezien een zoon van ‘Frank’ was (daarom noemde zij hem Martinus Franke), maar naarmate hij ouder werd en zelf kinderen kreeg, greep hij in 1742 terug naar de officiële familienaam van zijn moeders kant: Van Dam.

Scenario B (De naam van zijn biologische vader): De biologische vader die de moeder in de steek liet, heette Frank van Dam, maar pas op latere leeftijd (in 1742, toen hij stevig gesetteld was in Ouddorp) besloot hij die naam trots in de kantlijn te laten registreren en was het geen geheim meer.

3. Waarom hij onvindbaar is in de doopboeken

Onechte kinderen werden in de 18e eeuw vaak niet in het reguliere doopboek tussen de ‘fatsoenlijke’ gezinnen geschreven.
Soms werden ze helemaal achterin het doopboek genoteerd op een aparte, losse pagina onder de Latijnse term Illegitimus (onwettig) of Spurius (onecht).
In veel gemeenten werd bij een onecht kind de vadernaam weggelaten en werd het kind alleen gedoopt op de naam van de moeder (bijvoorbeeld: Martinus, kind van Maria van Dam). Als je in zoekmachines zoekt op “vader Frank”, vind je hem dus nooit.

Hoe zou je dit kunnen bewijzen?

Als dit de waarheid is, vind je het antwoord niet in de gewone doop- en trouwboeken, maar in de criminele of civiele rechtspraak (het Oud-Rechterlijk Archief) van de plaats waar hij geboren is.

Wanneer een ongetrouwde vrouw zwanger was, moest zij voor de schepenen (de toenmalige rechtbank) verschijnen om te getuigen wie de vader was. Dit heet een “Vleeselijke Conversatie” of een document van “Alimentatie”.
Als er ergens op het eiland rond 1695-1700 een jonge vrouw genaamd Van Dam voor de rechter heeft gestaan en heeft verklaard dat zij zwanger was van ene Frank/Vranck, dan heb je de exacte geboorte van Martinus te pakken.